سفال چیست؟

سفال

به زبان ساده نتیجه ی کار کردن هنرمند سفالگر با چرخ و گِل را سفال می گویند. گل از خاک رس و آب درست می شود و چرخ یک وسیله ی الکتریکی مکانیکی دارای اسکلتی آهنی، دو صفحه ی فلزی بزرگ و کوچک، دینام، تسمه و... می باشد. قدیم چرخ سفالگری به این شکل نبود و سفالگرها بوسیله ضربات پا صفحه بزرگ چرخ را حرکت می دادند. در این بخش، نویسندگان مجله شهر سفال قصد دارند شما را با مفاهیم پایه ای مثل سفال، چرخ سفال، گل سفال، دستگاه اکسترودر و بعضی ابزارها آشنا کنند. همانطور که اشاره شد، حاصل کار کردن سفالگر با گل و چرخ، که می تواند یک گلدان، یک کاسه، یک پارچ، لیوان یا... باشد سفال نامیده می شود. البته سفال در این مرحله مانند کودکی تازه متولد شده، نیاز به مراقبت و نگهداری و انجام یکسری نکات ریز دارد. شهر سفال با توضیحی شفاف و عامیانه به مراقبت ها و نکات ریز اشاره شده می پردازد. سفال که از روی چرخ جدا می شود، گلی کاملأ خیس و بسیار شکل پذیر است. این خیسی و شکل پذیری سفال آن را به شدت آسیب پذیر می کند. ابتدا باید با احتیاط کامل و بوسیله ی تخته ای که زیر سفال قرار می دهیم، آن را به مکانی نسبتأ گرم که معمولأ گرمخانه ی کارگاه سفال و یا نزدیکی در کوره است، منتقل کنیم. پس از این انتقال باید ساعاتی صبر کنیم تا سفال خشک و قابل تراشیدن شود. تراش سفال به منظور برداشتن اضافه هایی از آن که ظرافت کار را از بین می برد و نیز مسطح کردن کف کار برای اینکه موقع ایستادن با مشکل مواجه نشود، انجام می شود. در کارگاه های منتخب ‌شهر سفال، مانند کارگاه چاناقچی که در زمینه ی تولید ظروف غذاخوری سنتی فعالیت می کند و کارگاه نقشینه های رُس که سفال نفیس تولید می کند، کار تراش سفال با دقت بسیار زیادی انجام می شود. دلیل این دقت زیاد پس از لعاب کاری سفال مشخص می شود. تفاوت یک نمونه سفال که تراشی معمولی خورده، با نمونه ی مشابه که زمان و دقت کافی برای تراش آن صرف شده، نشان دهنده ی اهمیت تراش کاری توسط استادکاران زبده می باشد.( تصاویر ابزارهای تراش کاری در انتهای این مقاله آمده است.) پس از تراش، نوبت شست و شوی سفال است. ما سفال را به این خاطر می شوییم که تیزی های ناشی از تراش گرفته شود و تمام سطوح سفال صاف و یک دست شود. شست و شو با یک تکه ابر اسفنجی که در آب غوطه ور شده انجام می شود. ابر را از درون تشت آب بیرون آورده، آن را فشار می دهیم تا بخش زیادی از آب اش خارج شود. سپس با ابری که به میزان مورد نیاز رطوبت دارد، روی خطوط تراش خورده ی سفال، حرکت رفت و برگشتی سایشی انجام می دهیم. با این کار سطح سفال کاملأ صیقلی می شود و باعث می شود لعاب روی آن به خوبی بدرخشد. در کارگاه چاناقچی شهر سفال، بعد از شست و شو، با پارچه ی مخصوصی خطوطی که در اثر حرکت اسفنج روی کار ایجاد ‌شده، محو می شود تا به کیفیت نهایی محصول کمک کند. سفال شسته شده دوباره باید خشکانده شود. این بار نیز به شیوه ی قبلی که در بالا اشاره شد، سفال ها را می خشکانیم و آن ها را آماده ی ورود به کوره می کنیم. مهمترین موارد مطرح در مورد یک کوره، ساختار آن به لحاظ تحمل درجه حرارت و سوخت آن می باشد. کوره های سفال معمولأ باید حرارتی بین 1000 تا 1200 درجه را تحمل کنند و می توانند از انواع گازی، برقی و نفتی باشند. برق، گران ترین انرژی برای پخت سفال می باشد. اخیرأ بخش نامه هایی تصویب شده که به تمامی کارگاه های سفالگری شهر لالجین گازرسانی شود تا ضمن بالابردن بهره بری کارگاه ها، در مصرف سوخت های فسیلی که منابع تجدید ناپذیر دارند، صرفه جویی شود. در کارگاه های شهر سفال، برحسب حساسیت و ظرافت محصول، نوع کوره و پخت آن را مشخص می شود. سفال ها در کوره چیده می شوند و بعد از تحمل حرارت تقریبی 1000 درجه، در زمانی حدود 10 الی 15 ساعت، به سختی لازم می رسند. خروجی کوره سفال که می تواند گلدان سفالی، هفت سین سفالی، انار سفالی، کوزه سفالی، کلمن سفالی، کاسه سفالی، پارچ و لیوان سفالی، بشقاب سفالی و... باشد، به طور کلی سفال خام نامیده می شود. سفال خام برای هر کار تزیینی آماده است. می توان آن را با لعاب هایی مثل فیروزه ای، لاجوردی، سرمه ای، سبز و... لعاب کرد، می توان روی آن با گواش و آبرنگ، رنگ روغنی، رنگ های آکرولیک و... نقاشی کشید، می توان با پارچه و به شکل سفال چهل تکه آن را تزیین کرد و هر شیوه ی دیگری که به زیبایی آن کمک کند، قابلیت اجرا روی سفال خام دارد. معروف ترین شکل تزیین سفال لالجین، لعاب کاری فیروزه ای روی سفال و میناکاری لعاب برجسته روی سفال می باشد. البته در محصولات سفالی مانند کوزه و کلمن، بهتر است از لعاب استفاده نشود تا خاصیت جذب آب بدنه ی سفال دستخوش تغییر نشده و بتواند آب را خنک نگه داشته و تصفیه کند. در مورد دستگاه هایی که مورد نیاز یک کارگاه سفالگری است می توان به چند دستگاه مهم: بالمیل برای ساخت لعاب، جارمیل برای تست لعاب و اکسترودر برای فشرده سازی و فیلتراسیون گل اشاره کرد. از مشخصات کلی سفال تولید شده در چنین کارگاهی می توان به ظرافت و زیبایی در کنار لعاب پذیری اشاره کرد. در سال های اخیر تقاضا برای سفال خام افزایش یافته. علت آن هم گسترش کارگاه های خانگی در شهرهای مختلف است که با کار کردن روی سفال خام، کسب و کار کوچکی برای خود ایجاد کرده اند. سفال خام در تهران، کرج، مشهد، شیراز و اهواز، مصرف بالایی دارد. با فعالسازی بخش عمده فروشی در سایت شهر سفال، ‌هنرمندان می توانند تنوع بالایی از سفال خام مانند سفال خام هفت سین، سفال خام برای میناکاری لعاب برجسته، بشقاب سفالی خام و... را در shahresofal.com مشاهده و بصورت عمده سفارش دهند تا از انبار ‌شهر سفال واقع در شهر لالجین برایشان ارسال شود. شماره تماس های پشتیبانی شهر سفال : 08134522709 09189082388

ابزارهای تراش سفال

نمونه ای از ابزارهای تراش سفال

ابزارهای تراش سفال
دستگاه جارمیل

نمونه ای از دستگاه جارمیل با مخزن های مختلف که برای تست لعاب و... استفاده می شود

چرخ سفالگری

ساختمان چرخ سفالگری

دستگاه اکسترودر

دستگاه اکسترودر که برای ساخت استوانه های گل فیلتر شده استفاده می شود.

دستگاه بالمیل

یک نمونه دستگاه بالمیل که بیشتر در کارگاه های سرامیک سازی و کارگاه های بزرگ لعاب سازی برای سفال استفاده می شود.

چرخ سفالگری کوچک

چرخ سفالگری کوچک مخصوص کودکان و آموزشگاه ها

سفال خیس

سفال ها پس از چرخ کاری در گرمخانه یا نزدیکی در کوره چیده می شوند تا خشک و برای تراش آماده شوند

سفال پخته شده

تفاوت رنگ یک نمونه سفال پخته شده با سفال های خیس و خشک نشده

تراش سفال نیمه مرطوب

تراش سفال نیمه مرطوب

شست و شوی سفال

شست و شوی سفال های خشک

تراش سفال

تراش سفال های نیمه مرطوب

سفالگری

سفالگری با چرخ و گل رس